Netzhautablösung - Ursachen, Symptome und Behandlung

Odklejenie siatkówki, nazywane też odwarstwieniem siatkówki, jest zwykle nagłym i bezbolesnym stanem zagrożenia wzroku. Odklejenie siatkówki najczęściej przebiega bez bólu, ale wymaga pilnej konsultacji okulistycznej, ponieważ nieleczone może prowadzić do nieodwracalnej utraty wzroku. Odwarstwienie siatkówki występuje u około 1 na 10 000 osób rocznie, a ryzyko jest większe m.in. u osób z wysoką krótkowzrocznością, po urazach oka, po operacji zaćmy oraz przy odwarstwieniu siatkówki w drugim oku.

Siatkówka to cienka, światłoczuła warstwa wyściełająca wnętrze gałki ocznej. Jej zadaniem jest odbieranie bodźców świetlnych i przekazywanie ich do mózgu przez nerw wzrokowy. Gdy siatkówka odkleja się od leżących pod nią warstw odżywczych, komórki odpowiedzialne za widzenie zaczynają tracić prawidłowe warunki do pracy. Im dłużej trwa odwarstwienie, tym większe ryzyko trwałego pogorszenia widzenia.

Odwarstwienie siatkówki - objawy, które mogą sugerować problem

Początkowe objawy mogą być subtelne lub łatwe do zignorowania, dlatego nagłe zmiany widzenia zawsze wymagają kontroli okulistycznej. Odwarstwienie siatkówki - objawy, które mogą sugerować problem, obejmuje przede wszystkim nagłe zaburzenia w polu widzenia, błyski, męty i wrażenie cienia przesuwającego się przed okiem. Niepokojące są zwłaszcza nagłe męty przypominające czarne muszki, pajęczynki lub czarny deszcz oraz błyski pojawiające się po stronie skroniowej pola widzenia¹.

Najczęstsze wczesne objawy odklejenia siatkówki to:

• błyski lub flesze – widoczne szczególnie w ciemności, często od strony skroni,
• nagłe męty – czarne muszki, kropki, pajęczynki albo tak zwany czarny deszcz w polu widzenia,
• zasłona lub kurtyna – ciemny cień zasłaniający fragment obrazu, zwykle objaw bardziej zaawansowanego odwarstwienia,
• metamorfopsje – zniekształcenie obrazu, na przykład falowanie prostych linii,
• pogorszenie ostrości widzenia – szczególnie wtedy, gdy odwarstwienie obejmuje plamkę, czyli centralną część siatkówki.

Dlaczego odklejenie siatkówki zwykle nie boli? Dzieje się tak, ponieważ siatkówka nie ma receptorów bólowych podobnych do tych w skórze, a sam mechanizm odwarstwienia dotyczy głównie warstw odpowiedzialnych za widzenie, nie za czucie bólu. Brak bólu nie oznacza więc, że sytuacja jest niegroźna.

Nagłe błyski, wysyp mętów lub cień w polu widzenia wymagają pilnej konsultacji w szpitalnym oddziale okulistycznym albo u okulisty dyżurnego. W praktyce nie warto czekać „do jutra”, zwłaszcza gdy objawy pojawiły się nagle, dotyczą jednego oka albo szybko narastają.

Przyczyny odklejenia siatkówki

Odwarstwienie może być przedarciowe, trakcyjne lub wysiękowe, a każdy typ wymaga innej oceny okulistycznej i planu leczenia. Najczęstsze jest odwarstwienie przedarciowe, w którym w siatkówce powstaje otwór lub pęknięcie, a płyn z wnętrza oka przedostaje się pod siatkówkę i oddziela ją od podłoża. W odwarstwieniu trakcyjnym siatkówka jest pociągana przez błony lub zrosty, natomiast w wysiękowym gromadzi się pod nią płyn bez typowego przedarcia².

Ryzyko odwarstwienia rośnie w kilku sytuacjach klinicznych:

• wysoka krótkowzroczność – wydłużona gałka oczna sprzyja ścieńczeniu siatkówki i zmianom obwodowym,
• uraz oka lub głowy – uderzenie może spowodować przedarcie siatkówki,
• przebyta operacja Katarakte – szczególnie u osób z dodatkowymi czynnikami ryzyka,
• cukrzyca i retinopatia cukrzycowa – mogą prowadzić do odwarstwienia trakcyjnego,
• wcześniejsze odwarstwienie w drugim oku – zwiększa prawdopodobieństwo podobnego problemu,
• wiek – zmiany w ciele szklistym, częstsze po 50. roku życia, mogą pociągać siatkówkę i powodować błyski lub przedarcia.

Wysoka krótkowzroczność ma szczególne znaczenie, ponieważ siatkówka w bardziej wydłużonej gałce ocznej bywa cieńsza i bardziej podatna na pęknięcia. Według danych okulistycznych ryzyko odwarstwienia jest wyraźnie większe u osób z krótkowzrocznością powyżej około -6 dioptrii niż u osób bez istotnej wady wzroku.

Jak okulista diagnozuje odklejenie siatkówki?

Pierwszym krokiem w diagnostyce jest badanie dna oka po rozszerzeniu źrenic, najczęściej z użyciem oftalmoskopu lub soczewki diagnostycznej. Lekarz okulista ocenia obwód siatkówki, szuka przedarć, otworów, krwawienia do ciała szklistego i obszarów, w których siatkówka oddzieliła się od podłoża. Badanie po rozszerzeniu źrenic może powodować przejściowe zamglenie widzenia i większą wrażliwość na światło przez kilka godzin.

Jeśli wgląd do wnętrza oka jest utrudniony, na przykład przez krwotok do ciała szklistego, lekarz może wykonać USG gałki ocznej. W niektórych sytuacjach pomocna bywa też optyczna koherentna tomografia, czyli OCT, zwłaszcza gdy trzeba ocenić plamkę i centralną część siatkówki. Pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego oraz ocena przedniego odcinka oka pomagają uzupełnić obraz kliniczny.

Typowa diagnostyka może obejmować:

• badanie dna oka po rozszerzeniu źrenic – podstawowa metoda oceny siatkówki,
• USG oka – przydatne, gdy soczewka, rogówka lub krew w ciele szklistym utrudniają oglądanie dna oka,
• OCT plamki – pomocne w ocenie centralnej części siatkówki,
• ocenę ostrości widzenia i pola widzenia – pozwala określić, jak bardzo odwarstwienie wpływa na funkcję oka.

Rozpoznanie odklejenia siatkówki zwykle wymaga pilnego ustalenia dalszego postępowania. Czas ma znaczenie szczególnie wtedy, gdy odwarstwienie zbliża się do plamki albo już ją objęło.

Leczenie odwarstwienia siatkówki

Leczenie zależy od typu odwarstwienia, lokalizacji przedarcia, stanu plamki, czasu trwania objawów oraz ogólnego stanu oka. Celem terapii jest ponowne przyłożenie siatkówki do podłoża i zamknięcie miejsca, przez które płyn dostał się pod siatkówkę. Według danych przytaczanych przez American Academy of Ophthalmology skuteczność anatomiczna leczenia operacyjnego po jednym zabiegu często mieści się w zakresie około 80–90%, ale wynik zależy od stopnia zaawansowania choroby³.

Stosowane metody obejmują:

• laseroterapię – zamyka niewielkie otwory lub przedarcia, zanim dojdzie do rozległego odwarstwienia,
• kriopeksję – miejscowe zamrożenie tkanki w celu wytworzenia blizny przytwierdzającej siatkówkę,
• witrektomię – operacyjne usunięcie ciała szklistego i wypełnienie oka gazem albo olejem silikonowym,
• opasanie twardówki lub plombę nadtwardówkową – zewnętrzne techniki chirurgiczne, które pomagają zamknąć przedarcie siatkówki,
• pneumatyczną retinopeksję – podanie pęcherzyka gazu do oka w wybranych przypadkach, zwykle przy określonej lokalizacji przedarcia.

Po zabiegu pacjent może otrzymać zalecenie utrzymywania określonej pozycji głowy, szczególnie jeśli w oku znajduje się gaz. Lot samolotem i wyjazd w wysokie góry są wtedy przeciwwskazane do czasu wchłonięcia gazu, ponieważ zmiana ciśnienia może niebezpiecznie podnieść ciśnienie w oku. Przy oleju silikonowym często konieczne jest późniejsze planowe usunięcie wypełnienia.

Nie każdy przypadek wygląda tak samo. Małe przedarcie bez odwarstwienia może być leczone laserem, ale rozległe odwarstwienie z zajęciem plamki zwykle wymaga operacji. Dlatego decyzję o metodzie leczenia podejmuje okulista po badaniu, a nie na podstawie samego opisu objawów.

Rokowanie i czas reakcji

Rokowanie zależy głównie od tego, czy odwarstwienie objęło plamkę oraz jak szybko rozpoczęto leczenie. Jeśli plamka nie została odwarstwiona, szansa na zachowanie dobrego widzenia jest większa. Jeśli plamka była odklejona przez dłuższy czas, nawet prawidłowo przeprowadzona operacja może nie przywrócić wcześniejszej ostrości widzenia.

Krótko mówiąc: szybka reakcja zwiększa szansę na lepszy wynik. W wielu zaleceniach klinicznych nagłe objawy sugerujące odklejenie siatkówki traktuje się jako wskazanie do pilnej oceny okulistycznej, często tego samego dnia lub w ciągu 24 godzin. Nie należy prowadzić samochodu, jeśli w polu widzenia pojawił się cień, kurtyna albo gwałtowne pogorszenie widzenia.

Po leczeniu widzenie może poprawiać się stopniowo przez tygodnie lub miesiące. Czasem pozostają zniekształcenia obrazu, gorszy kontrast albo niższa ostrość wzroku, szczególnie po odwarstwieniu obejmującym plamkę. Kontrole pooperacyjne są ważne, bo pozwalają wykryć nawrót, wzrost ciśnienia w oku lub powikłania związane z gazem, olejem silikonowym czy stanem zapalnym.

Profilaktyka i kontrola ryzyka

Nie każdemu odwarstwieniu siatkówki da się zapobiec, ale można zmniejszać ryzyko opóźnionego rozpoznania i powikłań. Najważniejsze jest reagowanie na nagłe objawy oraz regularne badania u osób z grup podwyższonego ryzyka.

W profilaktyce szczególnie ważne są:

• regularne badanie dna oka – szczególnie u osób z wysoką krótkowzrocznością, cukrzycą, urazami oka lub odwarstwieniem siatkówki w drugim oku,
• ochrona oczu przed urazami – stosowanie okularów ochronnych podczas pracy, sportu kontaktowego i majsterkowania,
• kontrola cukrzycy – utrzymywanie prawidłowej glikemii i regularne kontrole okulistyczne przy diabetische Retinopathie,
• szybka konsultacja po nowych objawach – błyski, wysyp mętów lub cień w polu widzenia nie powinny być obserwowane tygodniami,
• kontrola po operacjach oka – zwłaszcza po zabiegu zaćmy, jeśli pacjent ma krótkowzroczność lub zmiany zwyrodnieniowe siatkówki.

Osoby z wysoką krótkowzrocznością często powinny wykonywać badanie dna oka okresowo, nawet jeśli widzą dobrze w okularach lub soczewkach. Cukrzyca wymaga osobnej czujności, ponieważ retinopatia cukrzycowa może przebiegać długo bez wyraźnych objawów, a mimo to prowadzić do poważnych zmian w siatkówce. Przy urazie oka kontrola okulistyczna jest wskazana nawet wtedy, gdy ból ustąpił, ale pojawiły się błyski, męty lub ubytek pola widzenia.

Ważne pytania i odpowiedzi

• Czego unikać przy odwarstwieniu siatkówki i czy wysiłek fizyczny szkodzi?

  Przed zabiegiem i w okresie rekonwalescencji należy unikać dźwigania ciężarów, intensywnego wysiłku, gwałtownych ruchów głowy oraz sportów kontaktowych — mogą one nasilać pociąganie siatkówki. Po operacji obowiązują indywidualne zalecenia lekarza, zwłaszcza dotyczące pozycji głowy, jeśli w oku znajduje się gaz.

• Czy odwarstwienie siatkówki da się całkowicie wyleczyć?

  Tak, leczy się je zabiegowo lub operacyjnie, a skuteczność przyłożenia siatkówki po jednym zabiegu często wynosi około 80–90%. Nie zawsze oznacza to jednak pełny powrót ostrości widzenia — rokowanie jest gorsze, gdy odwarstwienie objęło plamkę.

• Czy istnieją krople lub leki na odklejenie siatkówki?

  Nie. Odklejonej siatkówki nie da się wyleczyć kroplami ani tabletkami — konieczny jest zabieg (laser, kriopeksja) lub operacja. Leki mogą jedynie wspomagać leczenie chorób towarzyszących, np. cukrzycy.

• Czy odwarstwienie siatkówki może nawrócić po operacji?

  Tak, nawrót jest możliwy, dlatego kontrole pooperacyjne są tak ważne. Pozwalają w porę wykryć ponowne odwarstwienie, wzrost ciśnienia w oku lub powikłania związane z gazem czy olejem silikonowym.

• Czym różni się rozwarstwienie siatkówki od jej odwarstwienia?

  Rozwarstwienie (retinoschisis) to rozdzielenie siatkówki na warstwy wewnątrz niej samej, zwykle łagodne i wolno postępujące. Odwarstwienie to oddzielenie całej siatkówki od podłoża — stan nagły, który grozi utratą wzroku i wymaga pilnej interwencji.

Nicht genug? Klicken Sie hier und lesen Sie die 31 häufigsten Fragen und Antworten zur Augenlaserkorrektur