Rodzaje złudzeń optycznych

Złudzenia optyczne to zjawiska, które ukazują, jak subiektywnie postrzegamy przedmioty leżące przed nami, często w sposób odbiegający od rzeczywistości. Są one efektem działania zarówno wyższych procesów korowych, jak i właściwości fizjologicznych oka. Jasność postrzeganego obiektu zależy nie tylko od jego rzeczywistego koloru, ale również od otoczenia, co daje złudzenia optyczne, takie jak złudzenia jasności i barwy. Ukośne linie postrzegamy jako dłuższe lub krótsze w zależności od otaczających je elementów, co zmienia wielkość postrzeganego obrazu. Podobnie linie poziome, które przecinają odcinki biegnące skośnie, wywołują złudzenie zmiany długości. Figury dwuznaczne pozwalają widzieć dwóch wariantów jednocześnie, co świadczy o zdolności mózgu do alternatywnej interpretacji. Zjawiska te zależą również od punktu widzenia obserwatora, co podkreśla złożoność procesów poznawczych. W kolejnych sekcjach omówimy różne przykłady złudzeń.

Co to złudzenie optyczne?

Złudzenie optyczne to zjawisko, w którym postrzeganie obrazu różni się od rzeczywistości, co często wynika z ograniczeń ludzkiego oka i sposobu, w jaki mózg interpretuje bodźce wizualne. Przykładem jest złudzenie optyczne polegające na błędnym ocenianiu wielkości obiektów, takie jak złudzenie Ebbinghausa. W tej iluzji dwa identyczne koła wydają się różnej wielkości w zależności od otaczających je elementów. Dzieje się tak, ponieważ siatkówce oka pozostaje niezmienny obraz, ale mózg uwzględnia kontekst, stosując prawo stałości oceny wielkości.

Złudzenia optyczne są również powodowane przez długotrwałe patrzenie na wzory lub struktury. Na przykład odbieranie kształtu budynków może ulec zakłóceniu w wyniku specyficznego punktu widzenia obserwatora. Właśnie dlatego iluzje te często wykorzystuje się w architekturze, gdzie fasady czy układy przestrzeni są projektowane tak, by wywoływać wrażenie większych lub mniejszych niż w rzeczywistości. Zjawiska te pokazują, że interpretacja wizualna jest dynamiczna i podatna na wpływy kontekstowe.¹

Przyczyny występowania złudzeń optycznych

Złudzenia optyczne wynikają z różnych czynników, które wpływają na sposób, w jaki mózg interpretuje bodźce wizualne. Również punkt widzenia obserwatora odgrywa istotną rolę w ich powstawaniu. W pewnych przypadkach mózg zmuszony jest do uproszczenia skomplikowanych scen, co prowadzi do błędnej interpretacji. Na przykład obie części linii, choć w rzeczywistości identyczne, mogą być postrzegane jako różne ze względu na otaczający kontekst wizualny lub użycia kolorów.

Przyczyną niektórych złudzeń są również przedstawienia trójwymiarowych figur na płaskich powierzchniach. Ich trójwymiarowe odpowiedniki w rzeczywistości mogą wyglądać zupełnie inaczej, co ukazuje, jak silnie nasza percepcja zależy od nastawienia wewnętrznego. Innym przykładem są złudzenia związane z kontrastem, takie jak efekt w obszaru skrzyżowania białych pasków w siatce Hermanna. Tutaj części konturu uznana zostanie za cień, choć faktycznie go tam nie ma.²

Złudzenia optyczne wynika z mechanizmu działania naszego mózgu, który stara się uzupełniać brakujące informacje na podstawie wcześniejszych doświadczeń. Dzięki temu percepcja wizualna jest szybka i efektywna, ale czasami prowadzi do nieoczekiwanych błędów. Zjawiska te podkreślają, jak wielowymiarowy i złożony jest proces widzenia.

Na czym polegają złudzenia optyczne?

Złudzenia optyczne polegają na różnicach między rzeczywistością a tym, jak mózg danego obserwatora interpretuje widziany obraz. W szczególnych okolicznościach mózg ulega silnym złudzeniom, ponieważ stara się uprościć i zinterpretować sceny w sposób zgodny z wcześniejszym doświadczeniem. W takich sytuacjach błędna interpretacja obrazu jest wynikiem działania wyższych procesów korowych, które odpowiadają za analizę bodźców wizualnych.

Przykładem może być wrażenie poświaty w kontrastowych obrazach lub znikanie przedmiotów podczas długotrwałego patrzenia na jednolite wzory. Zjawiska te ujawniają, że mózg często opiera się na schematach, które nie zawsze oddają rzeczywistość. W kontekście obiektów podobnego kształtu, takich jak powtarzające się prostokąty w architekturze – znane jako cywilizacja prostokątów – postrzeganie jednoznaczne bywa utrudnione. Linie przecinające się pod kątem mogą zmieniać sposób, w jaki interpretujemy perspektywę lub wielkość elementów.

Szczególnie interesujące są złudzenia związane z architekturą, takie jak efekt „ściany pewnej kawiarni”, gdzie linie wydają się skrzywione, mimo że są równoległe. Tego rodzaju iluzje pokazują, że mózg obserwatora zmuszony jest do kompromisu między tym, co widzi, a tym, co próbuje sobie wyobrazić. Proces zinterpretowania sceny zależy od wielu czynników, w tym od naszej wcześniejszej wiedzy i percepcji przestrzennej.

Złudzenie mullera-lyera

Złudzenie Müllera-Lyera to klasyczny przykład złudzenia optycznego, w którym dwie linie tej samej długości wydają się różnej długości w zależności od kształtu ich zakończeń. Złudzenie to powodowane jest przez błędny tok myślenia, wynikający z interpretacji przestrzennej, którą mózg automatycznie stosuje. W szczególności pole podrażnienia fizjologicznego siatkówki pozostaje niezmienione, ale wyniku długotrwałego patrzenia na takie figury mózg ulega złudzeniu. Zjawisko to ukazuje dwuznaczności figury, gdzie rzeczywistości równoległe – takie jak linie na płaszczyźnie – są mylnie odczytywane jako różne pod względem długości. To złudzenie doskonale obrazuje, jak percepcja oparta na wcześniejszych doświadczeniach może nas zmylić.

Złudzenie ponzo

Złudzenie Ponzo to jedno z klasycznych złudzeń optycznych, które ilustruje, jak mózg interpretuje głębię i perspektywę. Złudzenie wynika z błędnej analizy proporcji i odległości obiektów podobnego kształtu. Dwie linie poziome o identycznej długości, umieszczone na tle ukośnych linii przypominających tory kolejowe, wydają się różnej długości – górna linia wydaje się dłuższa.

Zjawisko to jest powodowane przez udział wyższych procesów korowych, które automatycznie próbują zinterpretować perspektywę na obrazie. Mózg stara się postrzegać jednoznacznie elementy w trójwymiarowym kontekście, co prowadzi do tej iluzji. Złudzenie Ponzo doskonale ukazuje, jak percepcja przestrzenna może wpływać na nasze postrzeganie wielkości.

Lek. Aleksandra Trzeciak to doświadczona okulistka, która specjalizuje się w diagnostyce i leczeniu chorób oczu oraz w nowoczesnej chirurgii refrakcyjnej. Wiedzę i praktykę kliniczną zdobywała w renomowanych ośrodkach w Polsce i za granicą, co przekłada się na kompleksowe i indywidualne podejście do pacjenta.

Lek. Aleksandra
Trzeciak

Specjalista chorób oczu, chirurg okulista

Więcej

Bibliografia:

Navarrete, V., Montiel, V., Alarcon, M., Ulloa, R. E., Szenczi, P., Rosetti, M., & Bánszegi, O. (2025). Heterochronic development of the perception of different types of visual illusions. Developmental Neuroscience, 47(5), 350–361.

Makowski, D., Te, A. S., Kirk, S., Liang, N. Z., & Chen, S. H. A. (2023). A novel visual illusion paradigm provides evidence for a general factor of illusion sensitivity and personality correlates. Scientific Reports, 13(1), Article 6594.