Zespół Hornera – przyczyny, objawy, leczenie

Zespół Hornera to schorzenie neurologiczne, które objawia się charakterystycznymi zmianami w obrębie oka i twarzy. Powodowany jest uszkodzeniem włókien współczulnego unerwienia oka, co prowadzi do szeregu objawów, w tym zwężenia źrenicy, opadania powieki i braku pocenia się po jednej stronie twarzy. Zrozumienie tego zespołu jest kluczowe dla skutecznej diagnostyki oraz wdrożenia odpowiedniego leczenia. W artykule przyjrzymy się dokładnie jego przyczynom, mechanizmowi powstawania oraz metodom postępowania.

Co to jest zespół Hornera?

Zespół Hornera to rzadko występujące schorzenie neurologiczne, które wynika z uszkodzenia włókien układu współczulnego. Jego konsekwencją jest zaburzenie współczulnego unerwienia oka, co prowadzi do wystąpienia specyficznych objawów. Pierwszy raz opisał go w XIX wieku szwajcarski lekarz Johann Friedrich Horner, stąd nazwa jednostki chorobowej.

Rozwój zespołu Hornera może być wynikiem różnorodnych procesów patologicznych – od urazów po obecność nowotworów. Charakterystyczne objawy wynikają z zaburzenia przewodnictwa impulsów nerwowych w trójstopniowej drodze współczulnej, która biegnie od mózgu, przez pień mózgu i rdzeń kręgowy, aż do oka.¹

Objawy zespołu Hornera

Pacjenci cierpiący na zespół Hornera wykazują charakterystyczne objawy, które pojawiają się po jednej stronie twarzy. Do najczęstszych należą:

• zwężenie źrenicy (miosis) – spowodowane upośledzeniem funkcji włókien współczulnych, które odpowiadają za rozszerzenie źrenicy. W efekcie źrenica po stronie uszkodzenia nie reaguje prawidłowo na zmiany oświetlenia,
• ptoza (opadanie powieki górnej) – wynik osłabienia mięśnia Mullera, który wspiera uniesienie powieki,
• anhydroza (brak pocenia się po jednej stronie twarzy) – wynika z uszkodzenia włókien współczulnych odpowiedzialnych za regulację potliwości,
• enophthalmus (pozorne zapadnięcie gałki ocznej) – spowodowane zmianami napięcia mięśniowego.

Objawów zespołu Hornera nie należy bagatelizować, ponieważ mogą sygnalizować poważne uszkodzenie w obrębie układu nerwowego.²

Jakie są przyczyny zespołu Hornera?

Zespołu Hornera jest uszkodzenie układu współczulnego, które może mieć wiele przyczyn. W zależności od lokalizacji problemu, zmiany mogą dotyczyć różnych poziomów szlaku nerwowego. Poniżej przedstawiamy najczęstsze przyczyny tej choroby.

• uszkodzenie rdzenia kręgowego – może wystąpić na skutek urazu, chorób zapalnych lub zmian nowotworowych. Zmiany w obrębie rdzenia mogą zaburzać przewodzenie impulsów w drodze współczulnej, co prowadzi do charakterystycznych objawów,
• urazy mechaniczne – wypadki komunikacyjne lub bezpośrednie uszkodzenia szyi i klatki piersiowej mogą wywołać uszkodzenie nerwów współczulnych, co skutkuje wystąpieniem zespołu Hornera. Szczególnie niebezpieczne są urazy w obrębie tętnicy szyjnej, ponieważ mogą prowadzić do niedokrwienia struktur nerwowych,
• nowotwory – guz Pancoasta, zlokalizowany w szczycie płuca, często nacieka na nerwy współczulne biegnące w tej okolicy. W efekcie może rozsiać się na pobliskie struktury i wywołać jednostronne objawy, typowe dla zespołu Hornera,
• tętniaki tętnicy szyjnej wewnętrznej – powiększające się tętniaki mogą wywołać ucisk na włókna nerwowe, zaburzając ich przewodnictwo. Może to również powodować zmiany w reakcji źrenicy, co bywa istotnym elementem diagnostycznym,
• procedury chirurgiczne – operacje w obrębie szyi, podobojczykowego odcinka klatki piersiowej oraz kręgosłupa mogą doprowadzić do przypadkowego uszkodzenia nerwów. Szczególnie istotne są zabiegi neurochirurgiczne oraz operacje kardiologiczne w obrębie dużych naczyń,
• choroby zapalne układu nerwowego – zapalenia mogą obejmować zarówno rdzeń kręgowy, jak i nerwy obwodowe, prowadząc do uszkodzeń strukturalnych. W takich przypadkach kolejnym etapem jest przeprowadzenie badań obrazowych w celu oceny rozległości zmian.

Niektóre przypadki sugerują, że zespół Hornera może mieć podłoże genetyczne. Badania wskazują, że w rzadkich przypadkach może się on dziedziczyć, chociaż dominują przyczyny nabyte, związane z urazami lub procesami patologicznymi.³

Jak przebiega leczenie zespołu Hornera?

Leczenie zespołu Hornera zależy od jego przyczyny. Ponieważ jest to zespół objawowy, kluczowe jest znalezienie i eliminacja źródła problemu.

Diagnostyka obejmuje szczegółowy wywiad oraz badania obrazowe, takie jak rezonans magnetyczny i tomografia komputerowa, które pomagają określić miejsca uszkodzenia. W niektórych przypadkach przeprowadza się także testy farmakologiczne, np. test z apraklonidyną, który pomaga potwierdzić diagnozę.

Jeżeli przyczyną zespołu Hornera jest nowotwór lub inny poważny proces chorobowy, konieczne może być leczenie chirurgiczne, radioterapia lub terapia farmakologiczna. W przypadkach wrodzonych leczenie może nie być konieczne, jeśli nie występują inne zaburzenia.

Dzięki postępom w okulistyce i neurologii możliwe jest coraz precyzyjniejsze rozpoznanie zespołu Hornera i wdrożenie skutecznych terapii.

Diagnostyka zespołu Hornera

Diagnostyka zespołu Hornera polega na precyzyjnym określeniu miejsca uszkodzenia układu nerwowego. Podstawą jest wywiad medyczny oraz badanie okulistyczne i neurologiczne.

Jednym z kluczowych testów jest test z apraklonidyną, który pozwala na identyfikację schorzenia poprzez odwrócenie ptozy i rozszerzenie źrenicy. Alternatywnie stosuje się testy farmakologiczne z kokainą, które pomagają ocenić funkcję współczulnego unerwienia oka.

W celu określenia miejsca uszkodzenia stosuje się badania obrazowe, takie jak rezonans magnetyczny i tomografia komputerowa. W niektórych przypadkach analizuje się stan tętnicy szyjnej lub pnia mózgu, aby wykluczyć poważne schorzenia.

Rokowania zespołu Hornera

Rokowania zależą od przyczyny zespołu Hornera. Łagodne przypadki, w tym wrodzony lub nabyty charakter zaburzenia, nie wymagają leczenia. Jeśli jednak wynikiem uszkodzenia są zmiany nowotworowe lub neurologiczne, konieczna jest szybka interwencja.

Raz pierwszy opisano zespół Hornera jako zaburzenie neurologiczne. Uszkodzenia włókien współczulnych mogą obejmować pierwszego neuronu lub zwoju szyjnego, prowadząc do typowych objawów po jednej stronie twarzy. Każdy przypadek wymaga dokładnej diagnostyki, aby wykluczyć poważne przyczyny.⁴

Absolwentka Wydziału Lekarskiego Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. W latach 2019-2025 odbywała szkolenie specjalizacyjne w dziedzinie Okulistyki na Oddziale Okulistycznym Szpitala COPERNICUS w Gdańsku, gdzie zajmowała się diagnostyką i leczeniem chorób narządu wzroku oraz wykonywała zabiegi na aparacie ochronnym oka takie jak zabiegi blepharoplastyki, opadania powiek górnych, podwijania i odwijania powiek dolnych oraz operacyjne usuwanie skrzydlików. W ramach pracy na Oddziale wykonywała również iniekcje doszklistkowe anty-VEGF oraz zabiegi z wykorzystaniem lasera w leczeniu jaskry.

Lek. Jagoda
Sarnowska-Tumminello

Specjalista okulistyki, FEBO

Więcej

Bibliografia:

Kanagalingam, S., & Miller, N. R. (2015). Horner syndrome: clinical perspectives. Eye and Brain, 7, 35–46.

Walburg, Z. G. (2023). Acute painful Horner syndrome as the first presenting sign of carotid artery dissection. Federal Practitioner, 40(5), 160–166.

Kanagalingam, S., & Miller, N. R. (2015). Horner syndrome: Clinical perspectives. Eye and Brain, 7, 35–46.

Maamouri, R., Ferchichi, M., Houmane, Y., Gharbi, Z., & Cheour, M. (2023).[1][2][3][4] Neuro-ophthalmological manifestations of Horner’s syndrome: current perspectives. Eye and Brain, 15, 91–100.